Tuyển sinh đầu cấp: Học gần nhà nhưng trường ở đâu?

Đây là năm thứ ba TP.HCM áp dụng bản đồ số GIS bố trí học sinh học gần nhà và là năm đầu tiên mở rộng ra toàn bộ địa bàn sau sáp nhập, bao gồm cả khu vực Bình Dương và Bà Rịa - Vũng Tàu cũ.

ảnh: Đào Ngọc Thạch

Áp dụng bản đồ số GIS bố trí học sinh học gần nhà: Bước tiến hợp lý nhưng...

Về mặt kỹ thuật đó là một bước tiến hợp lý. Bản đồ GIS giải quyết được bất cập kéo dài nhiều năm: hai gia đình cách nhau một con hẻm nhưng bị phân về hai trường khác nhau vì thuộc hai phường, trong khi trường gần nhất lại nằm ở phường bên kia. Công nghệ cũng hạn chế tình trạng chạy hộ khẩu, học trái tuyến và đặc biệt hữu ích khi kết hợp với dữ liệu VNeID để xác minh nơi cư trú thực tế.

Tuy hiểu logic của chính sách này nhưng chính vì hiểu nên thấy nó đang đặt sai câu hỏi. Câu hỏi mà GIS trả lời là: với hệ thống trường hiện có, làm sao phân bổ học sinh cho tối ưu nhất? Câu hỏi đáng lẽ phải được đặt ra trước đó là: tại sao hệ thống trường hiện có lại không đủ để mỗi đứa trẻ đều có một ngôi trường gần nhà? Sự khác biệt giữa hai câu hỏi này phản ánh hai cách tiếp cận hoàn toàn khác nhau về vai trò của Nhà nước trong giáo dục phổ cập.

Điều 14 luật Giáo dục 2019 quy định giáo dục tiểu học là giáo dục bắt buộc. Nhà nước chịu trách nhiệm thực hiện giáo dục bắt buộc trong cả nước và bảo đảm các điều kiện để thực hiện phổ cập giáo dục. Điều 97 cùng luật nêu rõ Nhà nước ưu tiên đầu tư tài chính và đất đai xây dựng trường học, đặc biệt tại các địa bàn có khu công nghiệp. "Bảo đảm điều kiện" ở đây không có nghĩa là tối ưu hóa thuật toán phân bổ trên một hạ tầng thiếu hụt. Nó có nghĩa là phải có trường, phải có lớp, phải có chỗ ngồi đạt chuẩn ngay tại nơi người dân sinh sống.

Thiếu trường lớp: Học gần nhà trở thành một cam kết không có nền tảng

Nhưng thực tế thì sao? Theo báo cáo của Sở GD-ĐT TP.HCM mới đây, toàn thành phố hiện chỉ đạt 277 phòng học trên mỗi vạn dân trong độ tuổi 3-18, thấp hơn mục tiêu 300 phòng đã đề ra. Tại khu vực Bình Dương cũ, con số này chỉ 200 phòng, nghĩa là thiếu hụt tới 1/3. Nhiều trường tại đây tới 50 học sinh mỗi lớp, sử dụng cả phòng chức năng làm phòng học và vẫn chỉ tổ chức được 1 buổi/ngày. Chính Sở GD-ĐT cũng thừa nhận có những khu vực mất cân đối nghiêm trọng như xã Long Hải 14 trường tiểu học nhưng chỉ 7 trường THCS, phường Bình Hưng Hòa 9 trường tiểu học và 3 trường THCS.

Trong bối cảnh đó nguyên tắc học gần nhà trở thành một cam kết không có nền tảng. Nó giống như hứa rằng mọi người sẽ được đi khám bệnh gần nhà trong khi bệnh viện thì chưa xây. GIS chỉ là công cụ điều phối, không phải giải pháp. Nó tối ưu hóa phân bổ nguồn lực hiện có nhưng không tạo ra nguồn lực mới.

Vấn đề sâu xa hơn nằm ở mối quan hệ giữa quy hoạch đô thị và quyền học tập. Suốt hai thập kỷ qua, các đô thị lớn của Việt Nam phát triển theo một mô hình mà ở đó hạ tầng xã hội luôn chạy theo sau hạ tầng thương mại. Chung cư mọc trước, trường học đến sau. Khu công nghiệp thu hút hàng vạn công nhân cùng gia đình nhưng quỹ đất giáo dục thì treo quy hoạch hàng chục năm không triển khai.

Tháng 3.2023, Thủ tướng đã phải ban hành Công điện 126/CĐ-TTg yêu cầu khẩn trương kiểm tra, rà soát và đầu tư xây dựng trường học, cơ sở y tế tại các khu đô thị, khu nhà ở, khu dân cư, khu công nghiệp. Phó chủ nhiệm Ủy ban Văn hóa, Giáo dục của Quốc hội từng chỉ ra nguyên nhân thiếu trường lớp là do không kiểm soát tốt quy hoạch đô thị. Ba năm sau công điện ấy, TP.HCM nơi tập trung dân số đông nhất cả nước vẫn thiếu trường.

Sáp nhập Bình Dương, Bà Rịa - Vũng Tàu vào TP.HCM từ tháng 7.2025 tạo ra một siêu đô thị hơn 14 triệu dân trên diện tích gần 6.800 km². Quy mô này đặt ra thách thức chưa từng có cho quản trị giáo dục. Khoảng cách chênh lệch hạ tầng giữa 3 khu vực không phải là bài toán mà GIS giải được. Đó là bài toán của quy hoạch, của đầu tư công, của ý chí chính trị.

Luật Quy hoạch đô thị và nông thôn 2024 yêu cầu quy hoạch phải bảo đảm đồng bộ hạ tầng xã hội với phát triển dân cư. Nhưng đồng bộ vẫn chỉ là một nguyên tắc chung, thiếu cơ chế ràng buộc cụ thể. Không có điều khoản nào quy định rằng không được cấp phép xây dựng khu dân cư mới nếu chưa có cam kết pháp lý về hạ tầng giáo dục đi kèm. Không có chế tài nào dành cho chính quyền địa phương khi phê duyệt dự án nhà ở mà thiếu trường.

Đây mới là nơi cần can thiệp chính sách. Không phải ở khâu tuyển sinh, vốn là khâu cuối cùng của chuỗi, mà ở khâu đầu tiên là quy hoạch đô thị. Khi một khu đô thị 10.000 căn hộ được phê duyệt mà không kèm ít nhất một trường tiểu học và một trường THCS thì đó không chỉ là lỗi quy hoạch. 

ảnh: Đào Ngọc Thạch

3 thay đổi thiết yếu

Bí thư Thành ủy TP.HCM mới đây đã nói rằng thành phố "hoành tráng, giàu có thế mà thiếu trường học là không chấp nhận được". Câu nói thẳng thắn ấy đáng ghi nhận nhưng sẽ chỉ là phát ngôn nếu không đi kèm hành động cấu trúc. Vì vậy cần 3 thay đổi thiết yếu.

Thứ nhất, TP HCM cần thiết lập quy tắc bắt buộc mọi dự án phát triển đô thị có quy mô từ 5.000 dân trở lên phải hoàn thành hạ tầng giáo dục trước hoặc đồng thời với hạ tầng nhà ở. Chứ không phải "sau" bởi "sau" trong thực tế nghĩa là nhiều năm, thậm chí không bao giờ.

Thứ hai, cần cơ chế tài chính để biến quỹ đất giáo dục trong quy hoạch thành trường thật. Hiện nay nhiều lô đất được quy hoạch cho giáo dục nhưng nằm "treo" hàng chục năm vì thiếu vốn đầu tư công. Mô hình hợp tác công tư cho phép tư nhân xây trường trên đất công với cam kết hoạt động công lập là hướng đi cần được thể chế hóa thay vì chỉ nêu chung chung.

Thứ ba, và căn bản nhất, đó là cần thay đổi tư duy quản trị. Giáo dục phổ cập không phải dịch vụ mà Nhà nước cung ứng khi có nguồn lực mà là nghĩa vụ hiến định. Trường học phải đi trước dân cư hoặc ít nhất đi cùng chứ không bao giờ được đi sau.

GIS là một công cụ tốt. Nhưng đừng nhầm lẫn giữa tối ưu hóa sự thiếu hụt với giải quyết sự thiếu hụt. Nguyên tắc học gần nhà chỉ có ý nghĩa khi nhà nào cũng có trường gần. Và điều đó không phụ thuộc vào thuật toán mà phụ thuộc vào việc ai xây trường, xây ở đâu và xây khi nào.